Ticari Sözleşmede Cezai Şart Nasıl Talep Edilir? 2026 Rehber
Ticari sözleşmede cezai şart, borcun hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi halinde ödenmesi kararlaştırılan götürü tutardır. Alacaklı zarara uğradığını ispat etmek zorunda değildir (TBK m.180). Talep dört adımda yapılır. Geç ifa kabul edilirken çekince konulur, aksi halde ifaya eklenen ceza düşer (TBK m.179/2). Noter veya KEP ile ihtarname gönderilerek temerrüt kurulur. Arabuluculuk dava şartı tamamlanır. Ardından ilamsız icra takibi veya asliye ticaret mahkemesinde alacak davası açılır. Tacir, cezanın fahiş olduğunu ileri sürerek indirim isteyemez (TTK m.22). Tek istisna cezanın tacirin ekonomik mahvına yol açmasıdır.
İçindekiler
- Ticari Sözleşmede Cezai Şart Nedir ve Ne İşe Yarar?
- Kanun Metni: TBK m.179-182 ve TTK m.22
- Cezai Şartın Türleri ve Talep Sonuçları
- Geçerlilik Şartları ve Yasak Alanlar
- Çekince (İhtirazi Kayıt) Neden Hayati Önemdedir?
- Ticari Sözleşmede Cezai Şart Nasıl Talep Edilir? Adım Adım Süreç
- Tacir Cezai Şartın İndirilmesini İsteyebilir mi?
- Borçlunun Savunmaları ve Alacaklının Karşı Hamleleri
- Faiz, Döviz ve Vergi Boyutu
- Cezai Şartta Zamanaşımı
- Sözleşme Türlerine Göre Cezai Şart Uygulaması
- Cezai Şart Maddesi Nasıl Hazırlanmalı?
- Cezai Şart Konusunda Yargıtay Kararları
- Özet Tablo: Ticari Sözleşmede Cezai Şart
- Sıkça Sorulan Sorular
Ticari Sözleşmede Cezai Şart Nedir ve Ne İşe Yarar?
Cezai şart, borçlunun sözleşmeye aykırı davranması halinde alacaklıya ödemeyi taahhüt ettiği tutardır. Amacı ikidir. Borçluyu ifaya zorlar. Zarar ispatı külfetini ortadan kaldırır. Ticari hayatta teslim gecikmesi, asgari alım taahhüdü, rekabet yasağı ve gizlilik ihlali için yaygın kullanılır.
| Kavram | Ne Zaman Ödenir? | Zarar Şartı | İndirim |
|---|---|---|---|
| Cezai şart (TBK m.179-182) | Sözleşme ihlal edilince | Aranmaz | Tacir isteyemez, istisna ekonomik mahv |
| Götürü tazminat | Zarar doğunca, tutarı önceden belirlenmiş | Zararın varlığı aranır | Gerçek zarara göre uyarlanabilir |
| Cayma parası (TBK m.178) | Sözleşmeden dönmek isteyen taraf öder | Aranmaz | İhlal yok, hak kullanımı var |
| Dönme cezası (TBK m.179/3) | Borçlu cezayı ödeyerek sözleşmeden döner | Aranmaz | Saklı tutulmuş olmalı |
| Gecikme zammı | Her gecikme günü veya ayı için | Aranmaz | Üzerine ayrıca faiz işlemez |
- Zarar yoksa ceza istenir mi? Evet. Alacaklı hiçbir zarara uğramasa bile ceza ödenir.
- Zarar cezadan fazlaysa? Aşan kısım ancak borçlunun kusuru ispatlanırsa istenir.
- Hem ifa hem ceza? İfaya eklenen cezada evet, seçimlik cezada hayır.
- Tacir indirim isteyebilir mi? Hayır. Yalnızca ceza ekonomik mahva yol açıyorsa geçersizlik ileri sürülür.
Kanun Metni: TBK m.179-182 ve TTK m.22
6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu
Madde 179/1 – Seçimlik ceza
Bir sözleşmenin hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi durumu için bir ceza kararlaştırılmışsa, aksi sözleşmeden anlaşılmadıkça alacaklı, ya borcun ya da cezanın ifasını isteyebilir.
Madde 179/2 – İfaya eklenen ceza
Ceza, borcun belirlenen zaman veya yerde ifa edilmemesi durumu için kararlaştırılmışsa alacaklı, hakkından açıkça feragat etmiş veya ifayı çekincesiz olarak kabul etmiş olmadıkça, asıl borçla birlikte cezanın ifasını da isteyebilir.
Madde 179/3 – Dönme cezası
Borçlunun, kararlaştırılan cezayı ifa ederek sözleşmeyi, dönme veya fesih suretiyle sona erdirmeye yetkili olduğunu ispat etme hakkı saklıdır.
Madde 180 – Ceza ile zarar arasındaki ilişki
Alacaklı hiçbir zarara uğramamış olsa bile, kararlaştırılan cezanın ifası gerekir. Alacaklının uğradığı zarar kararlaştırılan ceza tutarını aşıyorsa alacaklı, borçlunun kusuru bulunduğunu ispat etmedikçe aşan miktarı isteyemez.
Madde 182/1-3 – Cezanın miktarı ve indirilmesi
Taraflar, cezanın miktarını serbestçe belirleyebilirler. Asıl borç herhangi bir sebeple geçersiz ise veya aksi kararlaştırılmadıkça sonradan borçlunun sorumlu tutulamayacağı bir sebeple imkansız hale gelmişse, cezanın ifası istenemez. Hakim, aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirir.
6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu
Madde 22
Tacir sıfatını haiz borçlu, Türk Borçlar Kanununun 121 inci maddesinin ikinci fıkrasıyla 182 nci maddesinin üçüncü fıkrasında ve 525 inci maddesinde yazılı hallerde, aşırı ücret veya ceza kararlaştırılmış olduğu iddiasıyla ücret veya sözleşme cezasının indirilmesini mahkemeden isteyemez.
Cezai Şartın Türleri ve Talep Sonuçları
| Tür | Örnek Madde | Alacaklının Hakkı | Dikkat |
|---|---|---|---|
| Seçimlik ceza | “Malı teslim etmezse 500.000 TL ceza öder” | Ya ifa ya ceza. İkisi birlikte istenemez | Sözleşmede aksi yazılabilir |
| İfaya eklenen ceza | “Her gecikme günü için bedelin binde ikisi” | İfa ile birlikte ceza | Geç ifayı çekincesiz kabul eden ceza hakkını kaybeder |
| Dönme cezası | “Alıcı 200.000 TL ödeyerek sözleşmeden dönebilir” | Borçlu cezayı ödeyip kurtulur | Alacaklı ifayı zorlayamaz |
| Asgari alım cezası | “Yıllık 1.000 ton alınmazsa eksik ton başına ceza” | Dönem sonunda eksik kısım için ceza | Sonraki dönem teslimatlarından önce çekince şart |
| Rekabet ve gizlilik cezası | “İhlalde 1.000.000 TL” | İhlal ispatıyla ceza | Zarar ispatı aranmaz |
Geçerlilik Şartları ve Yasak Alanlar
- Asıl borç geçerli olmalıdır. Geçersiz sözleşmenin cezası da istenemez (TBK m.182/2).
- Borçlunun kusuru aranır. Mücbir sebep ve alacaklının temerrüdü cezayı düşürür.
- Konut ve çatılı işyeri kiralarında kiracı aleyhine ceza koşulu geçersizdir (TBK m.346).
- İş sözleşmesinde yalnızca işçi aleyhine ceza geçersizdir. Karşılıklılık aranır.
- Ahlaka aykırı veya kişilik haklarını ihlal eden ceza geçersizdir (TBK m.27).
- Dövizle kararlaştırılan ceza için 32 sayılı Karar istisnaları kontrol edilmelidir.
Çekince (İhtirazi Kayıt) Neden Hayati Önemdedir?
Ticari sözleşmede cezai şart davalarının büyük kısmı bu noktada kaybedilir. Geç teslim edilen malı itirazsız kabul eden alacaklı, ifaya eklenen cezadan zımnen vazgeçmiş sayılır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu bu kuralı asgari alım taahhütlerinde de uygular.
| Durum | Doğru Uygulama |
|---|---|
| Geç teslim | Teslim tutanağına “cezai şart hakkımız saklıdır” yazılır. Yazılamıyorsa aynı gün noter ihtarı gönderilir |
| Asgari alım taahhüdü | Dönem kapanınca ve bir sonraki teslimattan önce yazılı çekince bildirilir |
| Yıllarca süren ilişki | Her dönem için ayrı çekince konulur. Yıllarca susan alacaklı dürüstlük kuralına takılır |
| Fatura | Faturaya çekince yazmak yeterli değildir. Ayrı yazılı bildirim gerekir |
| Fesih | Fesihnamede hakların saklı tutulduğu açıkça yazılır |
Dokuz yıl susmanın bedeli: Yargıtay, dokuz yıl boyunca çekincesiz teslimat yapan bayinin karşısında sonradan ceza istenmesini güven ilkesine aykırı bulmuştur. Çekince her dönem yenilenmelidir.
Ticari Sözleşmede Cezai Şart Nasıl Talep Edilir? Adım Adım Süreç
Sözleşmeyi ve ihlali belgeleyin
Sözleşme, ek protokoller, teslim tutanakları, faturalar, e-posta ve KEP yazışmaları toplanır. İhlal tarihi netleştirilir.
Çekincenizi kayda geçirin
İfaya eklenen cezada geç ifa kabul edilirken yazılı çekince konulur.
İhtarname gönderin
Noter veya KEP ile ihlal, sözleşme maddesi, ceza tutarı, ödeme süresi ve faiz talebi bildirilir. Kesin vade yoksa temerrüt ihtarla kurulur (TBK m.117).
Arabuluculuğa başvurun
Ticari davalarda para alacağı için arabuluculuk dava şartıdır (TTK m.5/A). Atlanırsa dava usulden reddedilir.
İcra veya dava yolunu seçin
Tutar belirliyse ilamsız icra takibi başlatılır. İtiraz gelirse 1 yıl içinde itirazın iptali davası açılır. Doğrudan asliye ticaret mahkemesinde alacak davası da açılabilir.
İhtiyati haciz isteyin
Borçlunun mal kaçırma riski varsa alacağın yaklaşık ispatıyla ihtiyati haciz talep edilir (İİK m.257).
Faiz türünü belirtin
Dilekçede ticari avans faizi açıkça istenir. İstenmezse yasal faiz uygulanır.
| Konu | Kural |
|---|---|
| Görevli mahkeme | Asliye ticaret mahkemesi (TTK m.4) |
| Yetkili mahkeme | Sözleşmedeki yetki şartı, yoksa davalının yerleşim yeri veya ifa yeri |
| Arabuluculuk | Zorunlu, itirazın iptali davasında da aranır |
| Dava türü | Tutar belliyse eda davası. Belirsiz alacak davası tartışmalı |
| İspat | Yazılı sözleşme, ihlalin ispatı, çekince ve ihtar belgeleri |
| Harç | Nispi harç |
| Faiz | Temerrüt tarihinden itibaren, ticari işte avans faizi |
Karşı taraf cezai şartı ödemiyor mu? İhtar, arabuluculuk ve icra sürecini İstanbul Şirketler Hukuku Avukatı ile planlayın.
Tacir Cezai Şartın İndirilmesini İsteyebilir mi?
Kural açıktır. Tacir, basiretli iş adamı gibi davranmakla yükümlüdür. İmzaladığı cezanın fahiş olduğunu sonradan ileri süremez. Ancak Yargıtay bir istisna geliştirmiştir. Ceza, tacirin ekonomik olarak mahvına yol açacak ağırlıktaysa ahlaka aykırılık nedeniyle kısmen veya tamamen geçersiz sayılır.
| Ölçüt | Yargıtay Uygulaması |
|---|---|
| Değerlendirme tarihi | Sözleşmenin imzalandığı tarih, ihlal tarihi değil |
| İspat aracı | Bilanço, özkaynak, ticari defterler, bilirkişi raporu |
| Oran | Özvarlığın yaklaşık yüzde 12’si tutarındaki ceza mahv sayılmamıştır |
| Ağır örnek | Yüklenicinin tüm kazancını aşan altı daire değerinde ceza geçersiz sayılmıştır |
| Sonuç | İndirim değil, cezanın tamamen veya kısmen geçersizliği |
| Tacir olmayan borçlu | Hakim fahiş cezayı kendiliğinden indirir (TBK m.182/3) |
Ticari iş şartı: TTK m.22 yalnızca ticari iş niteliğindeki sözleşmelerde uygulanır. Tacir işverenin işçisiyle yaptığı sözleşme ticari iş değildir. Bu halde indirim kuralları normal işler.
Borçlunun Savunmaları ve Alacaklının Karşı Hamleleri
| Savunma | Dayanak | Alacaklının Cevabı |
|---|---|---|
| İhlal veya temerrüt yok | TBK m.117 | Kesin vade veya ihtar belgesi |
| Kusursuzluk, mücbir sebep | TBK m.180, m.182 | Öngörülebilirlik ve sözleşmedeki risk dağılımı |
| Asıl sözleşme geçersiz | TBK m.182/2 | Sözleşmenin şekil ve içerik geçerliliği |
| Ceza fahiş | TBK m.182/3 | Borçlu tacirse TTK m.22, indirim istenemez |
| Ekonomik mahv | TBK m.27, TMK m.2 | Sözleşme tarihindeki bilanço ve özvarlık |
| Çekincesiz kabul | TBK m.179/2 | Teslim tutanağı ve ihtar kayıtları |
| Zamanaşımı | TBK m.146-147 | Asıl borcun süresi ve kesilme sebepleri |
| Hakkın kötüye kullanımı | TMK m.2 | Çekincenin düzenli yenilendiği kayıtlar |
Faiz, Döviz ve Vergi Boyutu
Faiz Ne Zaman Başlar?
Cezai şart para borcudur. Temerrüt tarihinden itibaren faiz işler. Temerrüt ihtar, icra takibi veya dava ile kurulur. Ticari işlerde avans faizi istenebilir. Gecikme zammı niteliğindeki cezaya ayrıca faiz işletilemez.
Döviz Cinsinden Cezai Şart
Yabancı para borcu aynen ödeme kaydı yoksa vade günündeki kurdan Türk lirası olarak ödenebilir (TBK m.99). Türkiye’de yerleşikler arasındaki sözleşmelerde döviz yasağı istisnaları 32 sayılı Karar kapsamında kontrol edilmelidir.
KDV ve Gelir Vergisi
Cezai şart mal teslimi veya hizmet karşılığı değildir. KDV’nin konusuna girmez. Fatura zorunlu değildir, dekont ve sözleşme ile belgelenir. Tahsil eden için ticari kazançtır. Ödeyen için sözleşme cezaları gider yazılabilir. Vergi uygulaması için Gelir İdaresi Başkanlığı özelgeleri takip edilmelidir.
Cezai Şartta Zamanaşımı
Cezai şart fer’i bir alacaktır. Asıl borcun zamanaşımına tabidir.
| Sözleşme Türü | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Genel ticari satış ve tedarik | 10 yıl | TBK m.146 |
| Eser sözleşmesi, yüklenici alacağı | 5 yıl | TBK m.147/6 |
| Kira sözleşmesi | 5 yıl | TBK m.147/1 |
| Vekalet, acentelik, komisyon | 5 yıl | TBK m.147/5 |
| Bayilik ve distribütörlük | Niteliğine göre 5 veya 10 yıl | Tartışmalı, uygulamada 10 yıl ağırlıklı |
Sözleşme Türlerine Göre Cezai Şart Uygulaması
| Sözleşme | Tipik Ceza | Kritik Nokta |
|---|---|---|
| Bayilik ve asgari alım | Eksik alım başına ceza | Her dönem çekince, aksi halde zımni feragat |
| İnşaat ve arsa payı karşılığı | Günlük veya aylık kira bedeli kadar gecikme cezası | Ekonomik mahv incelemesi, 5 yıl zamanaşımı |
| Tedarik ve satış | Teslim gecikmesi için bedelin yüzdesi | Teslim tutanağında çekince |
| Franchise ve distribütörlük | Rekabet ve gizlilik ihlali cezası | Zarar ispatı aranmaz, cap önerilir |
| Hisse devri | Beyan ve tekeffül ihlali cezası | Tazminatla birlikte talep için açık hüküm |
| İşyeri kirası | Erken tahliye cezası | Kiracı aleyhine ceza yasağı istisnaları |
Bayilik feshi için bayilik sözleşmesinin haksız feshi, hisse devrinde garanti ihlali için şirket satışında gizlenen borçlar yazılarımıza bakın. Yetkisiz imza ile kurulan sözleşmelerde cezanın akıbeti yetkisiz kişinin imzaladığı sözleşme geçerli mi yazısında anlatılmıştır. İcra aşaması için icra takibine itiraz dilekçesi yazımız yol gösterir.
Cezai Şart Maddesi Nasıl Hazırlanmalı?
- Cezanın türü açıkça yazılır: ifaya eklenen mi, seçimlik mi.
- “Ceza, aşan zararın talebine engel değildir” hükmü eklenir.
- Tutar sabit veya hesaplanabilir formülle belirlenir. Günlük ceza için üst sınır konulur.
- Çekince gerekmeksizin cezanın talep edilebileceği yazılabilir, ancak uygulamada yine çekince önerilir.
- Temerrüt için kesin vade belirlenir.
- Faiz türü ve başlangıcı yazılır.
- Arabuluculuk ve yetkili mahkeme veya tahkim şartı eklenir.
Cezai Şart Konusunda Yargıtay Kararları
Özet Tablo: Ticari Sözleşmede Cezai Şart
| Soru | Kısa Cevap |
|---|---|
| Zarar ispatı | Gerekmez |
| Hem ifa hem ceza | İfaya eklenen cezada evet |
| Çekince | İfaya eklenen cezada zorunlu |
| Tacir indirimi | Yok, istisna ekonomik mahv |
| Temerrüt | Kesin vade veya ihtar |
| Arabuluculuk | Zorunlu |
| Yol | İlamsız icra veya asliye ticaret |
| Faiz | Temerrütten itibaren avans faizi |
| Zamanaşımı | Asıl borca bağlı, 5 veya 10 yıl |
| KDV | Yok |
Sıkça Sorulan Sorular
Sözleşmenin hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi halinde ödenmesi kararlaştırılan götürü tutardır. Teslim gecikmesi, asgari alım, rekabet yasağı ve gizlilik ihlallerinde talep edilir.
Hayır. Alacaklı hiçbir zarara uğramasa bile kararlaştırılan ceza ödenir.
Zarar cezayı aşıyorsa aşan kısım borçlunun kusuru ispatlanarak istenebilir. Sözleşmede cezanın tek ve nihai tazminat olduğu yazıyorsa aşan zarar istenemez.
İfaya eklenen cezada evet. Seçimlik cezada alacaklı ya ifayı ya cezayı seçer.
Hayır. TTK m.22 tacirin indirim talebini yasaklar. Yalnızca ceza tacirin ekonomik mahvına yol açıyorsa ahlaka aykırılık nedeniyle geçersizlik ileri sürülebilir.
Çekince koymadan kabul ederseniz evet. Teslim tutanağına hakların saklı tutulduğu yazılmalı veya aynı gün ihtar gönderilmelidir.
Kesin vade varsa zorunlu değildir. Ancak temerrüdü ve faiz başlangıcını belgelemek için ihtar her zaman önerilir.
Evet. Tutar sözleşmede belliyse ilamsız icra takibi yapılır. İtiraz gelirse arabuluculuk sonrası itirazın iptali davası açılır.
Ticari sözleşmelerde asliye ticaret mahkemesinde açılır. Sözleşmede tahkim şartı varsa hakem heyeti görevlidir.
Evet. Ticari dava ve para alacağı olduğundan dava şartı arabuluculuktur. Atlanırsa dava usulden reddedilir.
Evet. Temerrüt tarihinden itibaren faiz işler. Ticari işte avans faizi istenebilir. Gecikme zammı niteliğindeki cezaya ayrıca faiz işlemez.
Asıl borcun süresine bağlıdır. Genel kural 10 yıl, eser ve kira sözleşmelerinde 5 yıldır.
Yabancı unsurlu sözleşmelerde evet. Yerleşikler arası sözleşmelerde 32 sayılı Karar istisnaları kontrol edilmelidir.
KDV yoktur. Fatura zorunlu değildir. Tahsilat dekont ve sözleşmeyle belgelenir ve gelir kaydedilir.
Cezai Şart Alacağınızı Tahsil Edelim
İhtarname, arabuluculuk, icra takibi, itirazın iptali ve cezai şart davası için İstanbul Şirketler Hukuku Avukatı ekibimizle görüşün. Diğer hukuki konularda İstanbul avukat kadromuz da hizmetinizdedir.

